Jak uprawiać orkisz? Poradnik uprawy, pielęgnacji i zbioru

Myślisz o własnej uprawie orkiszu, ale nie wiesz od czego zacząć? Z tego poradnika dowiesz się, jak zaplanować stanowisko, siew, pielęgnację i zbiór pszenicy orkisz. Dzięki temu zboże, które wraca dziś na pola, może pojawić się także na Twoim gospodarstwie.

Co wyróżnia pszenicę orkisz?

Pszenica orkisz (Triticum aestivum ssp. spelta) to bardzo stare zboże, znane już w czasach rzymskich i biblijnych. Przez dziesięciolecia ustąpiła miejsca pszenicy zwyczajnej, ale dziś znów przyciąga rolników i konsumentów. W Polsce orkisz uprawiano dawniej głównie na Podkarpaciu, a obecnie spotyka się go w gospodarstwach w całym kraju, zwłaszcza tam, gdzie dominuje rolnictwo ekologiczne.

Roślina ma długą słomę, często sięgającą 120–170 cm, luźny kłos i charakterystyczne ziarno ściśle okryte twardymi plewami. To właśnie łuska odróżnia orkisz od pszenicy zwyczajnej i wpływa na technikę zbioru oraz obróbki ziarna. W Krajowym Rejestrze znajdują się obecnie m.in. odmiany Rokosz, SM Amalte i SM Orkus, a w praktyce rolnicy często sięgają także po odmiany zachodnie, takie jak Schwabenkorn czy Frankenkorn.

Skład i wartości odżywcze

Zboże zawdzięcza swoją popularność przede wszystkim jakości ziarna. W porównaniu z pszenicą zwyczajną orkisz ma więcej białka, więcej błonnika oraz bogatszy zestaw witamin i minerałów. W ziarnie znajduje się między innymi magnez, żelazo, fosfor, wapń, mangan, niacyna, ryboflawina oraz kwasy tłuszczowe, w tym kwas linolenowy.

W literaturze często podkreśla się także obecność kwasu krzemowego oraz rodanidu, określanego jako naturalny antybiotyk. Dzięki temu produkty orkiszowe dobrze wpływają na układ pokarmowy, regulują przemianę materii i pomagają obniżać poziom cholesterolu we krwi. Ziarno ma nieco mniejszą zawartość cukrów niż pszenica zwyczajna, co doceniają osoby dbające o dietę i wyrównany poziom glukozy.

Zastosowanie ziarna orkiszu

W kuchni orkisz jest bardzo uniwersalny. Z mąki powstaje pieczywo, makaron, naleśniki, a z całego ziarna kasze, płatki i otręby. W Niemczech produkuje się nawet piwo orkiszowe, a w Polsce coraz częściej spotyka się lokalne wyroby takie jak „czerkieska mąka orkiszowa”.

Historia medycyny naturalnej zna orkisz od dawna. Już w XI wieku św. Hildegarda z Bingen zalecała jego regularne spożywanie w codziennej diecie. Do dziś produkty orkiszowe mocno kojarzą się z żywnością ekologiczną i tradycyjnymi metodami produkcji.

Ziarno orkiszu łączy wysoką wartość odżywczą z bardzo dobrą tolerancją u osób, które gorzej znoszą nowoczesne odmiany pszenicy.

Jakie wymagania ma uprawa orkiszu?

Choć orkisz jest uważany za zboże „wytrzymałe”, nie oznacza to, że urośnie wszędzie i w każdych warunkach. Dla wysokiego plonu ważne są zarówno gleba, jak i dobór stanowiska oraz odmiany. W praktyce wymagania są zbliżone do pszenicy ozimej, chociaż orkisz lepiej znosi niskie temperatury i ma sporą odporność na choroby liści i kłosa.

Gleba i odczyn

Najlepsze efekty uzyskuje się na glebach próchniczych, zasobnych w składniki pokarmowe i pozbawionych mocnego zachwaszczenia. Najkorzystniejsze są klasy II, IIIa, IIIb, IVa i IVb, z pH zbliżonym do obojętnego lub obojętnym. Na słabszych glebach klasy V ziarno bywa drobne, trudne do wyłuskania i ma mniejszą ilość bielma.

W gospodarstwach ekologicznych bardzo ważna jest zawartość próchnicy i struktura gruzełkowata. Pomagają w tym kwasy humusowe, np. preparaty typu FLORAHUMUS, które przyspieszają rozkład resztek pożniwnych, poprawiają stosunki wodno-powietrzne i zwiększają retencję wody. To przekłada się na lepsze wykorzystanie składników pokarmowych nawet przy umiarkowanym nawożeniu naturalnym.

Stanowisko i klimat

W Polsce dominuje orkisz ozimy. Do skiełkowania po siewie potrzebuje temperatur w okolicach 5–10°C, w fazie krzewienia najlepiej rośnie przy umiarkowanych dodatnich temperaturach, a w czasie strzelania w źdźbło i kłoszenia lubi cieplejszą aurę. Dobrze sobie radzi zarówno na nizinach, jak i w rejonach podgórskich.

Roślina wymaga gleb o umiarkowanej, ale dość stabilnej wilgotności. Jest trochę bardziej odporna na suszę niż część nowoczesnych odmian pszenicy, co wynika z dobrze rozwiniętego systemu korzeniowego i długiej słomy. Trzeba natomiast liczyć się z większą podatnością na wyleganie, szczególnie na bardzo żyznych stanowiskach.

Odmiany uprawiane w Polsce

Rolnicy mogą wybierać między odmianami wpisanymi do Krajowego Rejestru a odmianami z katalogów wspólnotowych. W Polsce dużą popularność zdobyły Rokosz, SM Amalte i SM Orkus. W wielu gospodarstwach ekologicznych sieje się także odmiany zagraniczne, takie jak Schwabenkorn, Frankenkorn, Oberkulmer Rothkorn czy Schwabenspelz.

W praktyce problemem bywa nie wybór, ale dostępność. Materiał siewny orkiszu jest często drogi i trudno dostępny, szczególnie w sezonach zwiększonego popytu. Wynika to z rosnącego zainteresowania produktami ekologicznymi, przy wciąż ograniczonej powierzchni zasiewów.

Jak przygotować pole i przedplon pod orkisz?

Udana uprawa orkiszu zaczyna się wiele miesięcy przed siewem. Najpierw trzeba dobrze dobrać przedplon, potem zadbać o nawożenie organiczne i właściwe uprawki pożniwne. Zboże ma wysokie wymagania przedplonowe, dlatego słabe stanowisko szybko odbije się na plonie i jakości ziarna.

Na glebach żyznych świetnie sprawdzają się rośliny okopowe i strączkowe, a na lżejszych i uboższych lepiej wypadają mieszanki motylkowatych. W gospodarstwach ekologicznych dużą rolę odgrywają rośliny wysokobiałkowe, takie jak koniczyna czerwona, które wzbogacają glebę w azot i poprawiają jej strukturę. Dobrze prowadzony płodozmian zmniejsza także presję chwastów i chorób.

W praktyce rolniczej często stosuje się następujące przedplony dla orkiszu:

• buraki cukrowe i pastewne,
• ziemniaki na oborniku,
• rośliny strączkowe, np. groch, bobik, łubin, wyka,
• mieszanki traw z motylkowatymi, w tym lucerna i koniczyna czerwona.

Na słabszych stanowiskach ekologicznych zaleca się dawkę 20–25 t/ha dobrze przefermentowanego obornika co kilka lat lub systematyczne wprowadzanie międzyplonów z udziałem roślin motylkowatych. Rolnicy tacy jak Mieczysław Babalski podkreślają także rolę międzyplonów, np. gryki, wysiewanych przed orką i płytko przyorywanych na głębokość 10–15 cm.

Im lepszy przedplon i im więcej materii organicznej w glebie, tym łatwiej uzyskać stabilny plon orkiszu bez intensywnego nawożenia mineralnego.

Jak siać i pielęgnować orkisz?

Materiałem siewnym orkiszu są kłoski, a nie gołe ziarno. Zboże wysiewa się zwykle jesienią, w terminie zbliżonym do pszenicy ozimej, czasem nieco później w gospodarstwach ekologicznych. Sposób siewu i pielęgnacji wpływa nie tylko na wysokość plonu, ale też na zachwaszczenie i odporność łanu na wyleganie.

Termin i norma siewu

W warunkach polskich orkisz ozimy sieje się zazwyczaj od 5 do 20 października, choć możliwy jest siew nawet do początku listopada. Rolnicy ekologiczni często opóźniają termin o około dwa tygodnie w stosunku do pszenicy, aby ograniczyć rozwój chwastów takich jak rumian polny czy chaber bławatek.

Kłoski przed siewem warto przewiać i podzielić większe części kłosa na pojedyncze elementy. Siew wykonuje się na głębokość 3–6 cm na glebach żyźniejszych i nieco głębiej, do 6–8 cm, gdy gleba jest sucha lub bardzo lekka. Rozstawa rzędów to najczęściej 17–19 lub 22–24 cm, a norma wysiewu wynosi około 300–350 kg kłosków/ha, czyli 160–200 kiełkujących ziarniaków na metr kwadratowy.

W uprawie ekologicznej często stosuje się zagęszczony siew, który pomaga ograniczyć zachwaszczenie. Rolnicy konwencjonalni dobierają obsadę podobnie jak w pszenicy ozimej, zwykle na poziomie 300–400 roślin na metr kwadratowy, w zależności od masy tysiąca ziaren i warunków glebowych.

Pielęgnacja w sezonie

W gospodarstwach ekologicznych podstawowym zabiegiem pielęgnacyjnym jest bronowanie. Stosuje się je zarówno jesienią, jak i wiosną, aby niszczyć wschodzące chwasty i wspierać krzewienie. Doświadczony rolnik radzi, by siać orkisz i po około dwóch dniach wykonać lekkie bronowanie, które rozbije wierzchnią warstwę kiełkujących chwastów.

Wiosną praktykuje się zwykle bronowanie na krzyż, często połączone z wysiewem wsiewki koniczyny czerwonej lub seradeli. Taka wsiewka dodatkowo ogranicza chwasty i poprawia stan gleby. W regionach o dużej ilości opadów trzeba też dbać o regulację łanu, bo orkisz łatwo wylega na bardzo żyznych stanowiskach.

W uprawie konwencjonalnej rolnicy korzystają z herbicydów jesiennych oraz kilku zabiegów fungicydowych wiosną. Wielu z nich prowadzi orkisz podobnie jak pszenicę ozimą, dobierając nawożenie azotowe i regulację wzrostu do zasobności gleby i oczekiwanego plonu. W ekologii ochronę opiera się na płodozmianie, mechanicznych zabiegach i gęstym siewie.

Różnice między tymi sposobami uprawy dobrze pokazuje proste zestawienie:

W obu systemach ważna jest obserwacja łanu, kontrola zachwaszczenia oraz ocena gęstości i wyrównania roślin. W ekologii często dochodzi jeszcze ręczne usuwanie samosiewów innych zbóż, np. żyta, oraz chwastów takich jak ostrożeń polny.

Jak zbierać i przechowywać orkisz?

Zbiór orkiszu różni się od zbioru pszenicy zwyczajnej, bo ziarno jest mocno otoczone plewami i ma łamliwą osadkę kłosową. Zboże kosi się w fazie pełnej dojrzałości ziarna kombajnem zbożowym po odpowiednim ustawieniu maszyny. Wilgotność łanu powinna być stosunkowo niska, najlepiej nie wyższa niż 12%, ponieważ kombajn zbiera ziarno razem z łuską.

W praktyce trzeba zmniejszyć obroty motowideł, otworzyć sita, ograniczyć siłę nadmuchu wentylatora i dostosować szczelinę między bębnem a klepiskiem. Część rolników stosuje listwy domłacające, co ułatwia omłot bez większych przeróbek w kombajnie. Należy doprowadzić do tego, aby kłosy były połamane, inaczej późniejsze wyłuskanie ziarna staje się bardzo trudne.

Plon brutto z łuską waha się szeroko. W uprawie intensywnej rolnicy uzyskują nawet 7–8 t/ha, przy czym około 20–25% masy stanowi łuska. W ekologii typowy przedział to 1,5–4 t/ha z łuską, zależnie od stanowiska, odmiany i przebiegu pogody. Ziarno po zbiorze należy dokładnie dosuszyć, aby uniknąć rozwoju pleśni w grubych plewach.

Ostatnim etapem jest łuszczenie. Do odplewienia używa się specjalnych łuszczarek lub przerobionych bukowników. Po oczyszczeniu i dosuszeniu ziarno można przechowywać w suchym, chłodnym magazynie. Dobrze przygotowany surowiec trafia następnie do młynów, piekarni, przetwórni makaronu albo bezpośrednio do gospodarstw, które szukają ekologicznej pszenicy o wysokich walorach żywieniowych.