Ziemniaki pojawiły się w Polsce w 1683 roku. Bulwy przywiózł król Jan III Sobieski po wyprawie wiedeńskiej i przekazał je królowej Marysieńce. Nie oznacza to jednak, że od razu zaczęto je powszechnie uprawiać i jeść. Przemiana ziemniaka z ogrodowej ciekawostki w podstawę wyżywienia trwała ponad sto lat, a na dobre dokonała się w XVIII i XIX wieku.

Początek historii ziemniaka w Polsce

Według przyjmowanej w polskich opracowaniach tradycji pierwsze bulwy trafiły do Rzeczypospolitej właśnie w 1683 roku. Jan III Sobieski miał przywieźć je z terenów związanych z wyprawą wiedeńską i wysłać do swojej żony, Marii Kazimiery, nazywanej Marysieńką. Ziemniaki posadzono w ogrodach wilanowskich.

Była to jednak uprawa o charakterze ozdobnym. W Europie podziwiano przede wszystkim kwiaty ziemniaka, a nie jego podziemne bulwy. Roślina trafiała do ogrodów królewskich, magnackich i klasztornych, gdzie pełniła funkcję botanicznej ciekawostki. Za początek obecności ziemniaka w Polsce można więc uznać rok 1683, lecz nie był to jeszcze moment jego rolniczego ani kulinarnego upowszechnienia.

Dlaczego ziemniaki budziły nieufność?

Ziemniak, czyli Solanum tuberosum, należy do rodziny psiankowatych (Solanaceae). W tej samej rodzinie znajdują się między innymi pomidor, papryka, bakłażan i tytoń. Europejczycy znali także psianki o właściwościach toksycznych, dlatego nowa roślina nie wzbudzała pełnego zaufania.

Nie wszyscy wiedzieli, że jadalną częścią są bulwy, czyli przekształcone podziemne pędy. Nadziemne części rośliny oraz zielone lub silnie kiełkujące bulwy mogą zawierać podwyższone ilości solaniny. Brak wiedzy o przygotowaniu ziemniaków, ich nietypowy wygląd i przywiązanie do tradycyjnych zbóż sprawiały, że chłopi długo odnosili się do nich z rezerwą. W niektórych miejscach nazywano je nawet „trującymi jabłkami”.

Notatka ekspercka: obawy przed ziemniakiem nie były całkowicie pozbawione podstaw. Solanina jest naturalnym związkiem obronnym rośliny i występuje szczególnie w jej częściach nadziemnych oraz w zazieleniałych fragmentach bulw. Z tego powodu znaczenie miało nie tylko samo pojawienie się ziemniaka, lecz także poznanie właściwego sposobu jego uprawy i spożywania.

Nieprawdziwy jest natomiast często powtarzany mit, że ziemniaki sprowadziła do Polski królowa Bona. Bona Sforza przybyła do Polski w 1518 roku i zmarła w 1557 roku. W tym czasie ziemniaki nie były jeszcze znane w Europie jako powszechnie uprawiana roślina użytkowa. Ich pojawienie się na ziemiach polskich łączy się dopiero z końcem XVII wieku, a konkretnie z Janem III Sobieskim i rokiem 1683.

Od rośliny ozdobnej do podstawy wyżywienia

Upowszechnienie ziemniaka nie nastąpiło jednocześnie w całym kraju. Początkowo uprawiano go w ogrodach dworskich i przyklasztornych, później także w gospodarstwach rolnych. Ważne były doświadczenia kolejnych pokoleń, poprawa sposobu przechowywania bulw oraz obserwacja, że ziemniaki mogą dawać plony także na słabszych glebach.

W XVIII wieku ziemniak stopniowo wychodził poza ogrody. W czasach saskich miał rozpowszechniać się między innymi za pośrednictwem ekonomii królewskich i osadników z Saksonii. W różnych regionach proces wyglądał jednak inaczej. Na większą skalę uprawa rozwijała się dopiero pod koniec XVIII wieku, a w XIX stuleciu ziemniak stał się jednym z najważniejszych produktów rolnych i spożywczych.

Okres Status ziemniaka Główne znaczenie
XVII wiek Ciekawostka ogrodowa Ozdoba ogrodów królewskich i magnackich, zainteresowanie botaniczne
XVIII wiek Roślina doświadczalna i coraz częściej jadalna Początek szerszej uprawy, próby wykorzystania w kuchni i gospodarstwie
XIX wiek Podstawa wyżywienia i ważna uprawa rolna Żywność dla uboższych warstw, pasza, surowiec do produkcji skrobi i alkoholu

Ziemniaki pomagały ograniczać skutki nieurodzaju, ponieważ były sycące, stosunkowo łatwe w uprawie i dobrze radziły sobie na glebach, na których zboża nie zawsze dawały wysokie plony. W XIX wieku zaczęły wypierać z codziennego jadłospisu część kasz, brukwi i rzepy. W gospodarstwach wykorzystywano je także jako paszę dla zwierząt oraz surowiec do produkcji skrobi ziemniaczanej i spirytusu.

Ziemniak w polskiej kuchni i języku

Gdy ziemniaki zadomowiły się na polskich polach, szybko przeniknęły do kuchni regionalnych. Stały się podstawą prostych, pożywnych dań, które można było przygotować z niewielkiej liczby składników. Ich znaczenie było szczególne dla ludności wiejskiej i miejskiej o niższych dochodach, dla której stanowiły tanie źródło energii i zabezpieczenie w okresach niedoboru żywności.

Różnorodność nazw pokazuje, jak silnie roślina zakorzeniła się w polskiej kulturze. W zależności od regionu można spotkać między innymi takie określenia:

  • Pyry – nazwa charakterystyczna dla Wielkopolski.
  • Kartofle – określenie rozpowszechnione między innymi na Śląsku i w wielu innych częściach kraju.
  • Grule – nazwa używana w gwarach góralskich.
  • Bulwy – określenie spotykane w nazewnictwie regionalnym, między innymi na Kaszubach.

Ziemniak zaczął być kojarzony nie tylko z jedzeniem, lecz także z gospodarnością i bezpieczeństwem żywnościowym. Jego obecność w plackach, kluskach, pyzach, babkach ziemniaczanych czy kartoflankach jest dziś postrzegana jako część tradycyjnej kuchni polskiej, choć historia tej rośliny w Polsce liczy niewiele ponad trzy stulecia.

Od kiedy ziemniaki są w Polsce powszechnie uprawiane?

Najkrótsza odpowiedź brzmi: od 1683 roku są obecne w Polsce, lecz powszechna uprawa rozwinęła się dopiero w XVIII i XIX wieku. Rok 1683 oznacza sprowadzenie bulw i początek ich historii na ziemiach polskich. Dopiero późniejsze doświadczenia rolników, potrzeba taniego pożywienia oraz przydatność ziemniaka w słabszych warunkach glebowych sprawiły, że stał się on jedną z podstaw polskiego rolnictwa.